De oorsprong van de Kleine en Grote Thems gaat terug tot de 13e eeuw. Beide eigendommen waren toen zogenaamde “heerlijkheden”, waar de eigenaar of heer gezag uitoefende en “heerlijke rechten” (zoals pacht) inde.
In 1436 was de “Grooten Thems” eigendom van Michel van Themseke, telg uit een geslacht van vleeshouwers. De “Kleynen Thems” stond toen nog bekend als een “hofstede van ouden tyde, ghenaempt het Bystierveldt” en was eigendom van familielid Jacob van Themseke. Het bestond uit een huis met boomgaard en werd later door hem omgevormd tot een heerlijkheid, genaamd de “Kleynen Thems”.
Volgens een plaatbeschrijving uit 1541 blijkt dat de Grote Thems een pachtgoed was met een zogenaamd opperhof — bestaand uit een woonhuis, schuur, stallingen en boomgaarden — toen reeds omringd door wallingen. Het was geen statig domein, maar een agrarisch landgoed dat werd verpacht aan boeren.
Hoewel de contouren van de Kleine en Grote Thems op de kaart van de Brugse Vrije (Pieter Pourbus, 1561-1571) al te herkennen zijn, zouden ze pas in 1597 voor het eerst expliciet op kaart vermeld worden.
Een plaatbeschrijving uit 1674 vermeldt “den Grooten Thims, metter opperhove, nederhove, cynghele, bogaerden, en boombusch”. Hier was dus reeds sprake van een neerhof — doorgaans gebruikt voor opslag en andere landbouwfuncties — gelegen net buiten het omwalde deel, daar waar de dreven vanuit de Kleine Thems en “Ghistelwech” samenkwamen. Het omringende landgoed was bestemd voor graanteelt, boomaanplant en weiden.
Tot in de 19e eeuw bleef het landgoed relatief ongewijzigd, met twee hoeves en uitgestrekte landbouwgronden.
Midden 19e eeuw werd het eigendom opgesplitst, en de oude hoeve van de Kleine Thems werd door eigenaar Emile Jooris gesloopt voor de bouw van kasteel “De Zandberg”. De Grote Thems was toen nog steeds een pachtgoed en eigendom van de familie Otto de Mentock — bewoners van het kasteel Beisbroek. (Het kasteel werd gebouwd in 1835 door de Gentse burggraaf Édouard de Nieulant et de Pottelsberghe, en geërfd door zijn dochter — Valérie de Nieulant et de Pottelsberghe — die huwde met Adolphe Otto de Mentock.)
In 1937 werd de Kleine Thems verkaveld, met behoud van kasteel “De Zandberg” — waar later een materniteit en daarna een jeugdinstelling zou worden ondergebracht. De verkaveling van de Grote Thems volgde, begin jaren 70, toen de erfgenamen van Paul Otto de Mentock het landgoed verkochten.
Zo werd een historisch landgoed — met een karakteristieke typologie, biodiversiteit en cultuurhistorische waarde — dat eeuwen, oorlogen en crisissen doorstond, in minder dan 50 jaar door projectontwikkelaars opgeofferd en getransformeerd in een doorsnee verkaveling.
Het volk beklaagt vaak de vermeende erosie van de Vlaamse identiteit, door de franstalige elite, linkse politiek, en groeiende globalisering en diversiteit in de samenleving. Maar het is vaak zélf de oorzaak van zijn eigen patrimoniumverlies — in dit geval door de plattelandsexodus, verkavelingsdrang en hebzucht van projectontwikkelaars.
(Titelafbeelding: Detail van de heraldische kaart van het Brugse Vrije, naar Pieter Pourbus, kopie door Pieter Claeissens, 1601.)